Điện Tử Tương Tự, Bán Dẫn, Logic Nền Tảng & Đo Lường ADC
1. Diode Bán dẫn, Chỉnh lưu Cầu, Tụ lọc gợn & Ổn áp Zener
Diode cho dòng điện dẫn một chiều từ Anode (+) sang Cathode (−) khi điện áp phân cực thuận vượt quá ngưỡng VF: khoảng 0.7 V với Diode Silicon chuẩn (1N4007), 0.2–0.4 V với Diode Schottky tốc độ cao/hao phí thấp (SS34), và 1.8–3.3 V với LED phát sáng (bắt buộc nối tiếp điện trở hạn dòng ).
- Diode dập xung ngược (Flyback / Freewheeling Diode): Khi điều khiển cuộn dây Relay, Van điện từ hay Motor DC, phải mắc song song ngược chiều một Diode (1N4007/1N5819) để dẫn vòng dòng tự cảm khi ngắt nguồn, tránh đánh thủng Transistor/MOSFET.
- Ổn áp Zener nối tiếp Rs: Zener phân cực ngược giữ áp Vz. Dòng qua trở hạn dòng . Bắt buộc tính trường hợp tải hở () ở Vin(max) để đảm bảo công suất tỏa trên Zener nhỏ hơn Pz(max) (thường 0.5 W).
2. Transistor BJT & Đóng cắt MOSFET Công suất
| Tiêu chí so sánh | BJT (NPN / PNP — VD: 2N2222, TIP122) | MOSFET (N-Ch / P-Ch — VD: IRLZ44N, AO3400) |
|---|---|---|
| Cơ chế điều khiển | Điều khiển bằng Dòng điện IB (). Làm khóa đóng cắt nên kích bão hòa . | Điều khiển bằng Điện áp VGS (dòng tĩnh chân Gate gần bằng 0, chỉ ăn dòng xung khi nạp/xả Ciss). |
| Tổn hao khi dẫn dòng lớn | (~0.2–1.0 V × I) — nóng ở dòng > 1–2 A. | (mΩ rất nhỏ → cực mát ở dòng lớn). |
| Bẫy thiết kế hay gặp | Quên điện trở hạn dòng chân B gây cháy cổng GPIO MCU. | Dùng MOSFET thường (V_GS cần 10 V) kích trực tiếp từ chân 3.3 V làm MOSFET dẫn nửa vời (R_DS cao → cháy nổ). Phải chọn Logic-Level MOSFET (V_GS(th) ≤ 2 V) hoặc dùng mạch Gate Driver! |
Tác động của bộ lọc RC trên chân Gate MOSFET: Thêm điện trở RG quá lớn nối tiếp cực cổng Ciss làm kéo dài thời gian sườn lên/xuống (rise/fall time) khi đóng cắt PWM tần số cao, giữ MOSFET ở vùng tuyến tính (áp lớn + dòng lớn đồng thời) sinh nhiệt chuyển mạch cực lớn.
3. Mạch Số Nền tảng, Pull-Up/Down & Schmitt Trigger
Mạch số rời rạc hoạt động quanh hai mức điện áp logic 0 (LOW) và 1 (HIGH) theo chuẩn CMOS (ví dụ: LOW < 0.3×VCC, HIGH > 0.7×VCC). Để tránh hiện tượng linh kiện hiểu sai tín hiệu nhiễu, kỹ sư cần nắm chắc:
- Cổng logic cơ bản & De Morgan: NOT(A · B) = NOT(A) + NOT(B) (cổng NAND tương đương OR hai ngõ đảo). Có thể dựng bất kỳ hàm logic nào chỉ từ cổng NAND hoặc NOR.
- Cấm để hở chân ngõ vào CMOS (Floating Input): Ngõ vào logic có trở kháng hàng chục MΩ sẽ thu nhiễu điện trường xung quanh, làm trạng thái nhảy loạn xạ giữa 0–1 và tăng dòng tiêu thụ chip. Mọi nút nhấn/cảm biến cực thu hở đều phải gắn điện trở kéo lên (Pull-up) hoặc kéo xuống (Pull-down, phổ thông 4.7 kΩ–10 kΩ).
- Chống dội và lọc nhiễu bằng Schmitt Trigger (74HC14): Cổng thường chỉ có 1 ngưỡng chuyển mạch nên tín hiệu biến thiên chậm có nhiễu sẽ bị dao động nháy liên tục. Schmitt Trigger dùng hai ngưỡng khác nhau (ngưỡng lên VT+ > ngưỡng xuống VT−) tạo vòng trễ Hysteresis, cho ngõ ra vuông sắc nét.
- Thanh ghi dịch & Flip-Flop D: Chốt D lưu 1 bit đồng bộ theo sườn xung nhịp Clock; ghép nối tiếp nhiều Flip-Flop tạo thanh ghi dịch (74HC595 giúp 3 chân vi điều khiển xuất ra hàng chục ngõ điều khiển LED/Relay).
4. Bộ lọc RC có Tải RL & Cầu Đo Wheatstone
Tần số cắt −3 dB (biên độ giảm còn 70.7%, pha lệch ±45°) của bộ lọc RC bậc 1 lý tưởng là , độ dốc suy hao −20 dB/decade (−6 dB/octave). Tuy nhiên khi mắc tải RL trực tiếp vào ngõ ra bộ lọc thông thấp:
5. Khuếch đại Thuật toán (Op-Amp) & Bão hòa Rail
Khi có vòng hồi tiếp âm và chưa chạm trần nguồn nuôi, Op-Amp giữ hai chân ngõ vào bằng nhau (V+ ≈ V−) và không hút dòng (I+ ≈ I− ≈ 0).
| Cấu hình Op-Amp | Hệ số khuếch đại (Gain) | Đặc tính & Ứng dụng điển hình |
|---|---|---|
| Không đảo (Non-Inverting) | Trở kháng vào rất cao, cùng pha. Lý tưởng nối trực tiếp vào cầu phân áp hoặc cảm biến trở kháng cao. | |
| Đảo (Inverting) | Trở kháng vào = R1, ngược pha 180°. Dễ tổng hợp nhiều tín hiệu hoặc dịch mức áp lưỡng cực vào ADC. | |
| Đệm (Voltage Follower) | () | Cách ly tải nặng khỏi bộ lọc RC hoặc nguồn yếu để giữ nguyên biên độ & fc. |
| Vi sai (Differential / INA) | Khuếch đại chênh lệch nhỏ giữa hai dây cầu Wheatstone và loại bỏ nhiễu đồng pha (CMRR cao). |
Giới hạn thực tế: Cần kiểm tra thông số Gain-Bandwidth Product (GBWP) (), Slew Rate (tốc độ thay đổi điện áp tối đa V/µs) và Output Swing (Op-Amp thường như LM358 không lên sát VCC mà sụt ~1.5 V; muốn sát nguồn phải chọn Rail-to-Rail Op-Amp như MCP6002 / OPA333).
6. Lấy mẫu Nyquist, Định lượng ADC & Tách Mass AGND / DGND
Chống hiện tượng Aliasing & Nhiễu Mass: Nếu tín hiệu có thành phần tần số cao hơn nửa tần số lấy mẫu (), nó sẽ bị gập ngược thành tần số giả ở băng thấp; do đó bắt buộc đặt một bộ lọc thông thấp Anti-Aliasing RC trước chân ADC. Với ADC độ phân giải cao (12–24 bit), chỉ một đường mass dài dẫn chung dòng xung chuyển mạch của MCU (DGND) sẽ tạo sụt áp nhiễu lớn hơn hàng chục lần giá trị 1 LSB (chỉ 0.806 mV ở 12-bit/3.3V) — cần tách riêng vùng AGND và DGND rồi nối chung tại một điểm duy nhất sát nguồn hoặc dưới chip ADC.