AutoLab Engineering — Chương 07: Hệ Thống Điện Phân Phối, Tiếp Địa & Chống Sét (IEC 60364 / IEC 62305) Trước: Chương 06 (Điện tử CS)  |  Tiếp: Chương 08 (PLC & SCADA)

Hệ Thống Điện Phân Phối, Máy Biến Áp, Tiếp Địa & Chống Sét

Chuẩn áp dụng: IEC 60364 (Nối đất & Bảo vệ), IEC 62305 / IEC 61643 (Chống sét SPD), QCVN / TCVN 4756 Phạm vi: Trạm hạ thế 22/0.4 kV, Tủ MSB/DB, Nối đất TT/TN/IT, Phối hợp cắt ngắn mạch & Sét

1. Máy Biến Áp Lực 3 Pha (Dyn11) & Tính Toán Dòng Ngắn Mạch

Máy biến áp (MBA) phân phối phổ biến tại Việt Nam dùng cấp 22 kV / 0.4 kV với tổ đấu dây chuẩn Dyn11: phía sơ cấp đấu Tam Giác (D) để khép vòng khử sóng hài bậc 3 do phụ tải phi tuyến (lọc bớt nhiễu phát ra lưới trung thế), phía thứ cấp đấu Sao có Trung tính đưa ra ngoài (yn) nối đất cấp nguồn 400V dây / 230V pha và có góc lệch pha +30° (vector áp thứ cấp sớm pha +30° so với sơ cấp, tương ứng vị trí kim 11 giờ hay trễ 330° theo IEC 60076-1).

Công thức Dòng Định mức & Dòng Ngắn mạch 3 Pha Đầu cực Thứ cấp MBA
Iđm=Sđm3·Uđm(A) | Isc(3φ max)≈Iđm·100uk%(A)

Trong đó: Sđm tính bằng VA (ví dụ 1000 kVA = 1,000,000 VA), Uđm = 400 V (không tải thứ cấp), và uk% là điện áp ngắn mạch ghi trên nhãn MBA (thường 4%–6%). Giá trị Isc(3φ max) giả định lưới trung thế có công suất nguồn vô hạn (thực tế quy đổi thêm tổng trở đường dây trung thế và cáp tủ tổng sẽ nhỏ hơn một chút — đây là biên trên an toàn bắt buộc dùng để chọn dòng cắt CB tổng!).

2. Hệ Thống Nối Đất Chuẩn IEC 60364 (TT, TN-S, TN-C-S, IT) & Quy Định Dây PEN

Hai chữ cái đầu đặt tên theo quy chuẩn IEC mang ý nghĩa vật lý rõ ràng: chữ thứ nhất chỉ điểm trung tính nguồn (T = Terre nối đất trực tiếp; I = Isolated cách ly với đất hoặc qua trở lớn); chữ thứ hai chỉ vỏ kim loại thiết bị điện (T = nối xuống cọc đất tại chỗ; N = nối về dây trung tính/PEN của nguồn).

Sơ đồ Cấu trúc Dây Nguồn & Vỏ Thiết bị Cơ chế Bảo vệ Bắt buộc Ứng dụng Thực tế
TT Trung tính nguồn nối đất tại trạm; vỏ thiết bị nối vào bãi cọc đất riêng của tòa nhà (tách độc lập với đất trạm). BẮT BUỘC lắp RCD / RCBO (30 mA / 300 mA) ở đầu nhánh! Vì dòng chạm vỏ chạy vòng qua hai điện trở đất nên thường chỉ ~10–30 A, CB thường KHÔNG nhảy được! Nhà dân dụng, công trình nhận điện từ lưới công cộng hạ thế không kéo riêng dây PE từ trạm biến áp.
TN-S 5 dây tách bạch từ MBA: L1, L2, L3, N và PE riêng hoàn toàn dọc suốt toàn nhà máy. Chạm vỏ biến thành ngắn mạch pha–đất qua dây đồng trở kháng thấp (vài trăm đến hàng nghìn A) → MCB/MCCB cắt tức thì; khuyên dùng thêm RCD chống giật 30 mA cho ổ cắm. Chuẩn tốt nhất cho Nhà máy hiện đại, Data Center, Tòa nhà lớn có trạm MBA riêng — hạn chế nhiễu vòng đất EMC cho hệ điều khiển/PLC.
TN-C / TN-C-S TN-C chập chung N và PE thành 1 dây PEN (nguy hiểm nếu đứt dây PEN khiến toàn bộ vỏ tủ nhiễm 220 V!). TN-C-S tách dần thành PE + N ở tủ tổng MSB. Theo IEC 60364-5-54: Dây PEN BẮT BUỘC tiết diện tối thiểu ≥ 10 mm² (Đồng) hoặc ≥ 16 mm² (Nhôm), KHÔNG đi qua cầu chì/CB 4 cực và CẤM dùng PEN sau RCD! Cấp nguồn trục chính công nghiệp tiết kiệm 1 sợi dây đồng lớn trước khi tách ra hệ TN-S tại tủ phân phối nhánh.
IT Trung tính MBA cách ly với đất; vỏ máy nối tiếp địa tại chỗ. Lỗi chạm đất pha thứ nhất KHÔNG gây mất điện (chỉ còi cảnh báo qua Bộ giám sát cách điện IMD); lắp CB/RCD để cắt nếu xảy ra chạm điểm thứ 2 ở pha khác. Phòng mổ bệnh viện, mỏ hầm lò, dây chuyền luyện kim/hóa chất không được phép dừng máy đột ngột khi mới rò 1 điểm.
HỆ THỐNG TT (ĐẤT ĐỘC LẬP) MBA L N Đất trạm (Ra) RCD Tải / Vỏ máy Đất tại chỗ (Rb) Dòng sự cố chạy vòng qua đất → Bắt buộc dùng RCD HỆ THỐNG TN-S (5 DÂY ĐỘC LẬP) MBA L1/L2/L3 N (Trung tính) PE (Dây Tiếp Địa Riêng) Tiếp địa nguồn Tải / Vỏ máy Chạm vỏ hồi dòng theo dây đồng PE → CB cắt tức thì
Hình 7.1: So sánh cấu trúc nối đất TT (vỏ máy nối đất riêng) và TN-S (kéo riêng dây PE từ trung tính trạm biến áp).

3. Bãi Tiếp Địa Công Nghiệp & Phương Pháp Đo 3 Cọc (62%)

  • Ngưỡng Điện trở Tiếp địa Chuẩn (TCVN 4756 / IEEE Std 80 / IEC): (1) Tiếp địa An toàn trạm phân phối & lưới hạ thế: Rđ ≤ 4 Ω; (2) Tiếp địa Chống sét công trình thông thường: Rđ ≤ 10 Ω; (3) Tiếp địa Trung tâm dữ liệu / Trạm viễn thông / Thiết bị y tế chính xác: Rđ ≤ 1 Ω.
  • Cấu tạo Bãi Cọc Tiếp địa: Cọc đồng hoặc thép mạ đồng D16 × 2.4 m đóng sâu cách nhau tối thiểu 1 đến 2 lần chiều dài cọc (2.5–5 m) để tránh hiệu ứng che chắn điện trường giữa các cọc, hàn hóa nhiệt (Exothermic Weld) với băng đồng liên kết 25×3 mm. Khi đất cát khô điện trở suất cao, phải rải thêm hóa chất giảm trở Gem / Bentonite hoặc đóng cọc sâu tầng ẩm.
  • Quy tắc Đo Điện trở Đất 3 Cọc (Fall-of-Potential 62%): Cách ly cọc đất cần đo (E) khỏi tủ điện, đóng cọc dòng C cách xa 20–40 m (nằm ngoài vùng ảnh hưởng bán kính bãi đất) và đóng cọc áp P ở khoảng cách bằng 62% đoạn E–C theo đường thẳng, rồi kiểm dịch ±10% xem số đọc có đi ngang ổn định mới chốt kết quả.

4. Chống Sét Lan Truyền SPD (Surge Protective Device) Type 1 / 2 / 3

Cấp SPD Dạng Sóng Thử Chuẩn Vị trí Lắp đặt & Nguyên tắc Lắp chuẩn
SPD Type 1 (Class I) 10/350 µs (năng lượng cực lớn, đánh trực tiếp / gần) Tủ tổng MSB công trình có cột thu lôi chống sét ngoài hoặc cấp điện đường dây nổi ngoài trời (Iimp = 12.5–50 kA/pha).
SPD Type 2 (Class II) 8/20 µs (xung sét lan truyền & đóng cắt tụ/lưới) Phổ biến nhất tại Tủ tổng MSB nhà xưởng & Tủ phân phối DB (Imax = 20–80 kA; giữ áp dư Up ≤ 1.5–1.8 kV).
SPD Type 3 (Class III) 1.2/50 µs & 8/20 µs (tinh, lắp sát thiết bị) Lắp sát PLC, Biến tần, Thiết bị đo nhạy (Up ≤ 1.0 kV) phối hợp với SPD Type 2 đặt cách trước đó tối thiểu 5–10 m cáp.

Quy tắc Chiều dài Dây SPD (< 0.5 m): Ở sườn xung sét dốc đứng (didt đạt kA/µs), mỗi mét dây đồng tạo ra điện cảm ~1 µH sinh sụt áp phụ lên tới 1,000 V cho mỗi mét dây! Do đó tổng chiều dài đoạn nối a + b từ thanh cái L/N vào SPD rồi từ SPD xuống thanh PE bắt buộc ngắn nhất có thể (lý tưởng ≤ 0.5 m) và phải đi qua CB/Cầu chì bảo vệ dự phòng tránh nổ ngắn mạch khi Varistor MOV hết tuổi thọ.

5. Phối Hợp Chọn Lọc CB (Selectivity) & Bài Giải Mẫu Trạm MBA 1000 kVA

Chọn lọc Bảo vệ (Selectivity / Discrimination) đảm bảo khi xảy ra ngắn mạch tại 1 máy bơm nhánh cuối tuyến, chỉ MCB/MCCB nhánh đó nhảy trong khi ACB tổng đầu trạm vẫn giữ nguyên, không gây mất điện toàn bộ nhà máy. Thực hiện bằng 3 cách: chọn lọc dòng (cắt từ nhánh nhỏ hơn xa ngưỡng cắt ngắn mạch CB tổng), chọn lọc thời gian (CB tổng đặt trễ ngắn hạn Short-Time Delay Isd 100–300 ms để nhường nhánh cắt trước), hoặc chọn lọc logic liên kết.

Bài giải mẫu: Chọn Máy Cắt Tổng ACB Cho Trạm Biến Áp 1000 kVA (22/0.4 kV)

Đề bài: Nhà máy lắp 1 trạm MBA dầu Sđm = 1000 kVA, điện áp thứ cấp không tải Uđm = 400 V, điện áp ngắn mạch uk% = 5.0%. Tính dòng định mức thứ cấp, dòng ngắn mạch tối đa đầu thanh cái tủ MSB và chọn thông số ACB tổng.

  1. Giả thiết: Lưới trung thế khỏe vô hạn (tính giá trị ngắn mạch cực đại ở đầu cực hạ thế MBA trước thanh cái tổng MSB).
  2. Dòng điện định mức thứ cấp MBA:
    Iđm=Sđm3·Uđm=1,000,0001.732×400=1,000,000692.8≈1443.4A.
  3. Dòng ngắn mạch 3 pha tiềm năng phía thứ cấp (Isc):
    Isc(3φ max)=Iđm·100uk%=1443.4×1005.0≈28,868A≈28.9kA.
  4. Chọn Máy Cắt Không khí ACB Tổng & Thiết bị Tủ MSB: Chọn ACB 3P hoặc 4P 1600 A (hoặc chỉnh dòng bảo vệ quá tải Ir = 0.9 × 1600 = 1440 A khớp tải MBA), dòng cắt ngắn mạch Icu = Ics ≥ 35–50 kA (tủ MSB lắp ngay sát trạm KHÔNG ĐƯỢC dùng MCB nhánh thường dòng cắt 6–10 kA đấu trực tiếp lên thanh cái chính mà không qua MCCB giới hạn dòng hay đạt Icu ≥ 30 kA — nếu không CB sẽ nổ hồ quang khi ngắn mạch!).