AutoLab Engineering — Chương 08: Lập Trình PLC IEC 61131-3, Giao Thức Công Nghiệp & SCADA Trước: Chương 07 (Hệ thống điện)  |  Tiếp: Chương 09 (Đo lường & Sự cố)

Lập Trình PLC (IEC 61131-3), Đấu Nối Cảm Biến & Mạng SCADA

Tiêu chuẩn: IEC 61131-3 (Ngôn ngữ PLC), ISA-95 / IEC 62264 (Phân tầng nhà máy) Phạm vi: Logic công nghiệp 24 VDC, Đồng bộ thời gian thực, Điều khiển vị trí Servo/Step & Mạng công nghiệp

1. Kiến trúc Phần cứng PLC & Hệ thống Ngôn ngữ IEC 61131-3

Khác với vi điều khiển trần dễ treo trước nhiễu công tắc tơ/hồ quang, PLC (Programmable Logic Controller) được thiết kế công nghiệp với tầng cách ly quang ở mọi chân DI/DO, bộ nguồn dải rộng chống sụt áp ngắn, bộ nhớ giữ trạng thái khi mất điện (Retentive Memory) và chạy hệ điều hành thời gian thực xác định theo chuẩn IEC 61131-3:

Ngôn ngữ Biểu diễn & Phong cách Bài toán Phù hợp Nhất
LD (Ladder Diagram) Đồ họa bậc thang mô phỏng tiếp điểm Rơ-le (NO, NC, Coil). Logic đóng cắt, khóa liên động (Interlock), mạch an toàn tuần tự cơ bản dễ cho thợ bảo trì điện đọc trực tuyến khi sửa máy.
ST (Structured Text) Văn bản cấu trúc kiểu Pascal/C (IF..THEN, FOR, CASE). Tính toán toán học phức tạp, xử lý chuỗi Modbus/mảng dữ liệu công thức sản phẩm (Recipe), vòng lặp, bộ lọc số.
FBD (Function Block Diagram) Các khối hàm ghép dây dòng dữ liệu trực quan. Tầng điều khiển quá trình liên tục (PID, khối quy đổi Analog SCALE/NORM_X, lọc tín hiệu, điều khiển quá trình trạm xử lý nước).
SFC (Sequential Function Chart) Lưu đồ trạng thái theo Bước (Step) và Điều kiện chuyển (Transition). Máy đóng gói đa trạm, dây chuyền tuần tự theo từng bước chu trình rõ ràng, dễ cô lập kẹt tại bước nào.

2. Chu Kỳ Quét (Scan Cycle) & 4 Bẫy Chết Người Khi Viết Chương Trình PLC

PLC không thực thi song song từng dây như mạch Rơ-le cứng mà quét tuần tự từ trên xuống dưới, từ trái sang phải trong một vòng lặp gọi là Scan Cycle (thường kéo dài 1–20 ms, bị giám sát bởi bộ đếm Watchdog chống treo):

1. ĐỌC NGÕ VÀO Chốt vào PII (Input Image) 2. CHẠY CHƯƠNG TRÌNH Quét từ Rung 1 → Cuối 3. TRUYỀN THÔNG HMI / SCADA / Self-Check 4. XUẤT NGÕ RA Đẩy PIQ ra chân Vật lý Q Lặp liên tục mỗi chu kỳ Scan Time (1–20 ms) | Lỗi vượt Watchdog → CPU Stop!
Hình 8.1: Chu kỳ quét Scan Cycle của PLC — ảnh ngõ vào PII được giữ cố định suốt bước 2 để tránh trôi dữ liệu giữa hai nhánh.
  1. Bẫy Trùng Cuộn Dây (Double Coil): Nếu dùng 2 lệnh cuộn hút thường =( ) cho cùng một ngõ ra vật lý Q0.0 ở Rung 3 và Rung 18, khi Rung 3 muốn bật ON nhưng Rung 18 đang OFF thì lúc hết bước 2 đẩy ra chân vật lý ở bước 4, lệnh nằm cuối cùng luôn thắng và đè mất lệnh phía trên! Quy tắc vàng: Mỗi ngõ ra chỉ được phép xuất hiện ở đúng 1 cuộn hút duy nhất (dùng biến trung gian M_Auto, M_Manual hợp bằng nhánh OR vào ngõ ra đó).
  2. Bẫy Không Dò Sườn Xung (R_TRIG / P): Lệnh cộng biến đếm Count := Count + 1 đặt sau tiếp điểm cảm biến thường sẽ cộng liên tục hàng trăm lần trong vài trăm ms sản phẩm còn che cảm biến! Bắt buộc dùng khối dò sườn lên (R_TRIG) để chỉ kích đúng 1 chu kỳ quét.
  3. Quên Khóa An Toàn Cứng Ngoài PLC (Hardwired Safety & E-Stop): Nút dừng khẩn cấp E-Stop và bảo vệ Quá giới hạn hành trình (Limit Switch) cho máy ép/cẩu trục KHÔNG bao giờ chỉ đi qua phần mềm PLC! Phải cắt trực tiếp cuộn hút Contactor động lực / ngõ STO biến tần bằng rơ-le an toàn cứng, đồng thời chỉ đưa 1 cặp tiếp điểm phụ về PLC báo trạng thái.
  4. Mất kết nối Truyền thông & Trạng thái An toàn (Failsafe Timeout): Nếu PLC chủ điều khiển bơm qua Modbus RTU mà cáp bị đứt, thanh ghi cũ giữ nguyên lệnh chạy mãi không dừng! Bắt buộc lập trình bộ đếm Heartbeat / Comm Watchdog Timeout (nếu 2–3 giây không nhận cờ đổi từ Master → tự ép máy về chế độ dừng an toàn).

3. Đấu Nối Cảm Biến Công Nghiệp 24 VDC: NPN (Sink) vs PNP (Source) & 2 Dây

  • PNP (Source — Xuất dương): Tiêu chuẩn phổ biến nhất tại Châu Âu / Siemens / Schneider. Khi cảm biến tác động, transistor bên trong đóng dây tín hiệu (màu đen) lên +24 VDC. Để dòng chảy qua LED của Opto ngõ vào PLC, chân chung COM/1M của Card DI PLC bắt buộc nối với 0 VDC (Card DI cấu hình kiểu Sink)!
  • NPN (Sink — Hút âm): Phổ biến ở máy móc Nhật Bản / Mitsubishi / Omron dòng cũ. Khi tác động, dây đen kéo tụt về 0 VDC. Chân chung COM/SS của Card DI PLC bắt buộc nối với +24 VDC (Card DI cấu hình Source)!
  • Bẫy Cảm Biến Tiệm Cận 2 Dây (2-Wire Proximity): Cảm biến 2 dây cần luôn có một dòng rò nhỏ khoảng 0.5–1.5 mA chạy xuyên qua ngay cả ở trạng thái TẮT (OFF) để nuôi mạch điện tử bên trong cảm biến. Nếu gắn vào ngõ vào PLC siêu nhạy trở kháng cao, dòng rò này có thể giữ áp trên chân DI vượt ngưỡng bật làm PLC báo "dính 1" giả liên tục! Cách xử lý: đấu song song giữa chân DI và COM một điện trở xả tải giả (2.2 kΩ – 4.7 kΩ / 1 W) để thoát dòng rò.

4. Timer Công Nghiệp (TON/TOF/TP), Bộ Đếm Tốc Độ Cao HSC & Phát Xung PTO

Khối Thời gian / Tốc độ cao Nguyên lý Tác động Chuẩn IEC Lưu ý Ứng dụng Thực chiến
TON (On-Delay Timer) Ngõ vào IN lên 1 → đếm đủ thời gian PT → ngõ ra Q mới lên 1; IN rớt 0 lập tức reset Q = 0. Trễ chuyển mạch Sao → Tam Giác, lọc chống rung cảm biến mực nước (Debounce 2–3 s).
TOF (Off-Delay Timer) IN lên 1 → Q lên 1 tức thì; khi IN rớt về 0 mới bắt đầu giữ Q = 1 thêm đủ thời gian PT rồi mới tắt. Quạt giải nhiệt tiếp tục chạy thêm 60 giây sau khi tắt đầu đốt lò/máy nén khí.
TP (Pulse Timer) Sườn lên IN kích Q giữ mức 1 cố định đúng độ rộng PT bất chấp IN tắt sớm hay kéo dài. Phát xung bơm xi-lanh đẩy sản phẩm lỗi, xung kích còi báo đúng độ dài chuẩn.
HSC & PTO Hoạt động bằng phần cứng độc lập với Scan Cycle CPU. HSC đọc Encoder tốc độ hàng trăm kHz không sót xung; PTO xuất xung tới bộ điều khiển Step/Servo (ngõ Transistor, KHÔNG dùng ngõ Relay!).
Công thức Quy đổi Vị trí & Tần số Xung PTO điều khiển Trục Vit-me (Step / Servo)
Độ phân giải bước(Δx)=pvit-mePPR·i(mmxung) | fPTO=v·PPR·ipvit-me(Hz)

Trong đó: pvit-me là bước tiến vit-me (mm/vòng); PPR là số xung cài đặt cho 1 vòng động cơ trên Driver; i là tỷ số truyền hộp giảm tốc (vòng động cơ / vòng vit-me); v là tốc độ bàn máy mong muốn (mm/s).

5. Mạng Công Nghiệp, Tháp Kiến Trúc ISA-95 & Bài Giải Mẫu PTO

Giao thức / Chuẩn Môi trường & Tốc độ Cơ chế & Phù hợp Ứng dụng
Modbus RTU / TCP RS-485 (9.6–115.2 kbps) / Ethernet Master–Slave (Polling tuần tự). Cực phổ biến để đọc đồng hồ điện năng, biến tần, cảm biến; độ xác định thời gian trung bình (~vài chục ms).
PROFINET (RT / IRT) Ethernet Công nghiệp 100 Mbps+ Chuẩn truyền động lực và I/O phân tán thời gian thực (~1–10 ms RT, < 1 ms IRT đồng bộ nhiều trục Servo).
EtherCAT Ethernet tốc độ siêu cao (On-the-fly) Xử lý khung dữ liệu ngay khi đang trôi qua từng Node không lưu đệm, chu kỳ vòng cực thấp (< 100 µs – 1 ms), chuyên máy CNC / Robot đa trục.
OPC UA TCP/IP chuẩn bảo mật TLS đa nền tảng Chuẩn truyền thông tin ngữ nghĩa từ PLC/SCADA lên máy chủ MES/Cloud ERP, thay thế DCOM cũ và tích hợp bảo mật phân quyền chứng chỉ.

Kiến trúc Tự động hóa Nhà máy 5 Tầng (ISA-95): Level 0 (Cảm biến, Cơ cấu chấp hành 4–20mA/24V) → Level 1 (PLC, Biến tần, Servo thời gian thực) → Level 2 (HMI tại máy & Phòng điều khiển trung tâm SCADA: giám sát, cảnh báo Alarm, lưu lịch sử Historian) → Level 3 (MES: quản lý lệnh sản xuất, truy xuất lô hàng OEE) → Level 4 (ERP: kế hoạch doanh nghiệp).

Bài giải mẫu: Tính Tần số Phát Xung PTO & Kiểm tra Phần cứng PLC Cho Trục Bàn Máy

Đề bài: Hệ thống cắt trượt dẫn động bằng trục vit-me bước p = 5 mm/vòng nối qua hộp giảm tốc tỷ số i = 2 (2:1) với động cơ Servo cài bánh răng điện tử PPR = 10,000 xung/vòng. Cần chạy bàn trượt đạt tốc độ làm việc v = 60 mm/s. Tính tần số xung fPTO cần PLC phát ra và chọn loại ngõ ra PLC phù hợp.

  1. Số vòng quay trục vit-me và trục động cơ mỗi giây:
    nvit-me=605=12vòng/s  ⇒  nđộng cơ=12×2=24vòng/s (1440 RPM).
  2. Tần số phát xung PTO của PLC:
    fPTO=v·PPR·ipvit-me=60×10,000×25=240,000Hz=240kHz.
  3. Kiểm tra tương thích phần cứng PLC: PLC ngõ ra Relay (< 10 Hz) hoặc ngõ Transistor phổ thông chỉ hỗ trợ 100 kHz sẽ BỊ HỤT TỐC ĐỘ / MẤT BƯỚC vì chạm trần tần số! Bắt buộc chọn PLC có kênh PTO tốc độ cao ≥ 250–500 kHz (hoặc ngõ phát xung vi sai Line Driver 5V chống nhiễu sườn xung khi chạy cáp dài quá 2–3 m tới Driver Servo).