Nguyên lý Mạch Điện DC/AC, Quá Độ & Hệ Thống 3 Pha
1. Đại lượng Cơ bản, Điện trở suất Vật liệu & Hệ số Nhiệt
Cường độ dòng điện (1 Ampe = 1 Coulomb/giây) đặc trưng cho tốc độ dịch chuyển điện tích, còn điện áp (1 Volt = 1 Joule/Coulomb) là chênh lệch thế năng điện giữa hai điểm. Công suất tức thời (Watt) và điện năng tiêu thụ ().
Tại 20°C: Đồng nguyên chất có ρCu ≈ 1.72 × 10⁻⁸ Ω·m (α ≈ 0.00393 /°C); Nhôm có ρAl ≈ 2.82 × 10⁻⁸ Ω·m (dẫn điện kém hơn đồng ~1.64 lần nên cùng dòng cần tiết diện lớn hơn). Khi động cơ hoặc dây tải nóng lên 75°C, điện trở dây tăng thêm hơn 20% so với lúc nguội!
Giới hạn của Định luật Ohm ()
Định luật Ohm chỉ mô tả đúng phần tử tuyến tính bất biến. Không được lấy một điểm đo để coi như điện trở hằng cho các linh kiện phi tuyến như Diode (dòng tăng hàm mũ theo áp), Varistor bảo vệ quá áp (MOV), cuộn cảm lõi sắt từ bị bão hòa hay dây tóc đèn thay đổi nhiệt độ mạnh.
2. KCL/KVL, Phân tích Thế Nút, Dòng Mắt Lưới & Nguyên lý Xếp Chồng
- KCL (Kirchhoff Current Law): Tổng đại số các dòng đi vào một nút bằng tổng các dòng đi ra (), bắt nguồn từ định luật bảo toàn điện tích.
- KVL (Kirchhoff Voltage Law): Tổng đại số độ giảm áp quanh bất kỳ vòng kín nào bằng 0 (), bắt nguồn từ định luật bảo toàn năng lượng.
- Phương pháp Thế Nút (Nodal Analysis): Chọn 1 nút chuẩn làm đất tham chiếu (GND = 0 V), đặt ẩn số là điện thế tại các nút còn lại và viết phương trình KCL tại mỗi nút không tham chiếu. Rất hiệu quả khi mạch có nhiều nhánh song song hoặc nguồn dòng.
- Phương pháp Dòng Mắt Lưới (Mesh Analysis): Chỉ áp dụng cho mạch phẳng; gán dòng điện vòng tưởng tượng cho mỗi mắt lưới nhỏ nhất và viết phương trình KVL.
- Nguyên lý Xếp chồng (Superposition): Trong mạch tuyến tính chứa nhiều nguồn độc lập, dòng điện (hoặc điện áp) tại một nhánh bằng tổng đại số đáp ứng do từng nguồn đứng một mình gây ra (các nguồn còn lại triệt tiêu: nguồn áp nối ngắn mạch, nguồn dòng để hở mạch).
3. Định lý Tương đương Thévenin, Norton & Phối hợp Công suất Cực đại
Mọi mạng tuyến tính bất kỳ nhìn từ hai cực A–B đều rút gọn được thành một nguồn áp VTh nối tiếp RTh (Thévenin) hoặc tương đương thành một nguồn dòng IN song song RN (Norton), với và .
Định lý Truyền Công Suất Cực Đại: Với nguồn DC cố định có nội trở RTh, tải thuần trở RL nhận công suất lớn nhất khi RL = RTh (hiệu suất truyền lúc này là 50%). Đối với nguồn AC có tổng trở phức , điều kiện phối hợp cực đại là liên hợp phức ZL = RTh − jXTh. Lưu ý trong lưới điện động lực, ta KHÔNG thiết kế theo RL = RTh (vì hao phí 50% trên đường dây!) mà thiết kế Rdây << Rtải để đạt hiệu suất > 95%.
4. Tụ điện (C), Cuộn cảm (L) & Đáp ứng Quá độ Bậc 1
| Phần tử | Phương trình Đặc trưng & Năng lượng | Quy tắc Liên tục & Ghép mạch |
|---|---|---|
| Tụ điện (C, Farad) |
|
Điện áp trên tụ vC KHÔNG đổi đột ngột (bằng chứng t=0⁻ bằng t=0⁺). Ghép song song cộng trực tiếp Ceq = C1 + C2; nối tiếp nghịch đảo giống trở song song. |
| Cuộn cảm (L, Henry) |
|
Dòng qua cuộn cảm iL KHÔNG ngắt đột ngột. Nếu ngắt cơ học ngay (dt → 0), áp cảm ứng vL vọt lên hàng trăm/ngàn Volt đánh hồ quang tiếp điểm! Ghép nối tiếp cộng Leq = L1 + L2. |
Sau 1τ đạt 63.2% biến thiên, sau 3τ đạt 95.0%, sau 5τ đạt 99.3% (coi như xác lập hoàn toàn).
5. Phân tích Xoay Chiều AC: Số phức Trở kháng & Tam giác Công suất
Với tín hiệu hình sin tần số f (tần số góc rad/s), thay vì giải phương trình vi phân liên tục, kỹ sư chuyển mạch sang miền tần số (Phasor) dùng tổng trở phức Z:
Khi tải có tính cảm (động cơ, biến áp), góc φ > 0 và hệ số công suất . Gắn tụ bù song song sinh ra QC ngược dấu với QL giúp thu nhỏ Qtổng, giảm dòng điện tổng I chạy từ lưới về tải mà công suất cơ P vẫn giữ nguyên.
6. Mạch Cộng hưởng RLC & Hệ số Phẩm chất Q
Tại tần số mà cảm kháng triệt tiêu đúng bằng dung kháng (), mạch RLC xảy ra cộng hưởng:
Nguy cơ quá áp cộng hưởng nối tiếp: Tại f = fr, tổng trở mạch RLC nối tiếp chỉ còn R rất nhỏ nên dòng tăng cực đại (), dẫn tới điện áp rơi riêng trên cuộn cảm L và tụ điện C có thể vọt lên gấp Q lần điện áp nguồn (), dễ đánh thủng tụ nếu chọn điện áp chịu đựng không dư!
7. Hệ thống 3 Pha Y–Δ & 2 Bài Giải Mẫu Chi Tiết
| Cấu hình (Cân bằng, Lưới Ud = 380/400 V) | Điện áp Pha (Up) | Dòng Dây (Id) vs Dòng Pha (Ip) | Công suất 3 Pha Tác dụng (P) |
|---|---|---|---|
| Đấu Sao (Y) | (≈ 220 V) | ||
| Đấu Tam Giác (Δ) | (= 380 V) |
Bài giải mẫu 1: Phân tích Cầu phân áp có tải bằng Thévenin
Đề bài: Nguồn 12 V DC cấp qua cầu phân áp R1 = 4 kΩ (trên), R2 = 12 kΩ (dưới), nối vào tải RL = 3 kΩ. Tìm điện áp và dòng qua tải RL.
- Giả thiết: Nguồn 12 V DC lý tưởng, các điện trở tuyến tính bất biến theo nhiệt độ.
- Tìm VTh (nhả RL hở mạch): .
- Tìm RTh (ngắn mạch nguồn 12 V): Hai trở R1 và R2 trở thành song song nhìn từ đầu ra:
. - Mắc lại tải RL = 3.0 kΩ:
; . - Ý nghĩa & kiểm tra: Tải 3 kΩ đúng bằng nội trở RTh nên kéo tụt áp phân áp từ 9 V xuống một nửa (4.5 V) và đang nhận công suất cực đại từ cầu phân áp ().
Bài giải mẫu 2: Tính dòng dây và tụ bù cho Tủ động cơ 3 Pha 380 V
Đề bài: Xưởng dùng nhóm động cơ 3 pha tổng công suất điện tác dụng P = 45 kW ở lưới 380 V, 50 Hz, hệ số công suất hiện tại cosφ1 = 0.75. Tính dòng dây I1 hiện tại và dung lượng tụ bù Qc cần lắp để nâng lên cosφ2 = 0.95.
- Giả thiết: Tải 3 pha cân bằng hình sin 50 Hz, công suất P = 45 kW đã cho là công suất điện tiêu thụ đầu vào.
- Tính dòng dây trước bù (I1):
. - Tính dung lượng tụ bù Qc:
Từ và :
(chọn cấp tụ thực tế 25 kVAr hoặc 10+15 kVAr). - Kiểm tra dòng dây sau khi bù (I2):
— giảm tới 21% dòng điện trên cáp nguồn mà công suất làm việc vẫn giữ nguyên 45 kW!